روان‌شناسی رنگ‌ها – بخش اول

 

روانشناسی رنگ‌ها: بخش اول

(زمان مورد نیاز برای مطالعه: ۷ دقیقه)

تا حالا فکر کردید که ما چطور دنیای اطرافمون رو رنگارنگ می‌بینیم؟ این رنگ‌ها از کجا میان و چرا خانم‌ها رنگ‌های بیشتری رو نسبت به آقایون می‌شناسند و تشخیص میدن؟ چشم ما طوری ساخته شده که در کنار نقاط قوت بیشمار، دارای یک سری نقاط ضعف و محدودیت هم هست. اگه بخوایم محصولاتی رو بسازیم که به قول معروف، به چشم بیان، باید با این محدودیت‌ها آشنا باشیم. بعنوان مثال، چشم ما برای تشخیص کنتراست تصویر (لبه تصویر) طراحی شده و کمتر به روشنایی حساسه، توانایی ما برای تشخیص رنگ‌ها بستگی به این داره که چطور بهمون نشون داده میشن، بعضی از مردم کور رنگی دارند و در نهایت، صفحه نمایش و زاویه نگاه کردن به تصویر، بر روی دریافت رنگ‌ها تاثیر میذاره. بعنوان مقدمه روان‌شناسی رنگ‌ها، مقاله امروز ما در مورد اینه که چشم انسان چطور رنگ‌ها رو می‌بینه.

 

سیستم بصری انسان چطور کار می‌کنه؟

اگه درس‌های زیست دبیرستان رو یادتون باشه یا در مورد سیستم‌های عصبی مطالعه داشته باشید، احتمالا می‌دونید که شبکیه چشم، که یک صفحه در قسمت پشتی چشم هست که تصاویر روی اون متمرکز میشن، دو دسته سلول دریافت کننده نور داره: سلول‌های میله‌ای و سلول‌های مخروطی. وظیفه سلول‌های میله‌ای تشخیص نور و وظیفه سلول‌های مخروطی تشخیص رنگ هست. سه دسته سلول مخروطی وجود داره که به ترتیب حساس به نور قرمز، سبز و آبی هستند. به نظرتون آشنا نیست؟ دقیقا مثل تنظیم رنگ صفحه نمایش تلویزیون و تلفن‌های همراه رنگی. البته، این چشم‌های عادی هستند که سه دسته سلول مخروطی دارند. افراد کور رنگ، سلول‌های کمتری دارند و بعضی از خانم‌ها چهار نوع سلول مخروطی دارند (حالا متوجه شدید که چرا خانم‌ها رنگ‌های بیشتری رو می‌بینند؟).

دستگاه‌های ساخت دست بشر، طیف‌های رنگ قرمز، سبز و آبی رو به‌صورت هم اندازه و با طول موج یکسان نشون میدن؛ اما چشم انسان، یک مقدار متفاوته. به شکل زیر دقت کنید. در چشم انسان، هر دسته از سلو‌های مخروطی، قدرت تشخیص بازه ای از طیف‌های رنگی نور سفید (قرمز، نارنجی، زرد، سبز، ابی، نیلی، بنفش) رو داره که این سه‌دسته به‌طور قابل توجهی با هم هم‌پوشانی دارند. دسته اول (H) مربوط به فرکانس‌های بالا هست و طیف بنفش، نیلی و آبی رو بیشتر دریافت می‌کنه و مقدار کمی هم به نور سبز حساسه. دسته دوم (M) تقریبا به همه رنگ‌های نور مرئی حساسه و این حساسیت برای نور سبز بیشترینه. دسته سوم (L) هم تقریبا به همه رنگ‌ها حساسه، اما حساسیت اون‌ به قرمز،‌نارنجی و زرد بیشتره.

سیستم رنگی مصنوعی و چشم انسان

ممکنه بپرسید که چطور مغز ما سیگنال‌های رنگی مختلف رو ترکیب می‌کنه تا ما دنیای اطرافمون رو رنگی ببینیم؟ جوابش هست جمع و تفریق. این کار توسط سه دسته سلول عصبی انجام میشه. این جمع و تفریق،‌ به‌صورت زیره:

  1. تفریق فرکانس‌های متوسط (M) و پایین (L) و ایجاد کانال قرمز-سبز
  2. تفریق فرکانس‌های بالا (H) و پایین (L) و ایجاد کانال زرد-آبی
  3. جمع فرکانس‌های پایین (L) و متوسط (M) و ایجاد کانال سیاه-سفید

به این سه دسته، کانال‌های سوی رنگ (Color-opponent Channels) گفته میشه. این کانال‌ها به‌صورت فیتلر عمل می‌کنند. هر نوری که به چشم ما بازتاب میشه، از این سه کانال رد میشه و باعث میشه ما بتونیم رنگ‌ها رو تشخیص بدیم.

حالا که فهمیدیم چشم انسان چطور رنگ‌ها رو می‌بینه، در ادامه، محدودیت‌های چشم انسان رو بررسی می‌کنیم. این محدودیت‌ها نشون میدن که چطور چشم انسان رنگ‌های محتلف رو تفسیر می‌کنه.

 

محدودیت شماره ۱: چشم ما برای کنتراست (لبه تصویر) بهینه شده، نه روشنایی

منظور از کنتراست، اختلاف بین رنگ‌ها در لبه‌های تصویر هست. چشم ما رنگ‌ها رو از روی مرز تصاویر تشخیص میده. به شکل زیر نگاه کنید تا بیشتر متوجه این موضوع بشید. مستطیل وسط شکل، با اینکه در کل شکل رنگ ثابتی داره، در سمت چپ، روشن‌تر و در سمت راست، تیره‌تر به نظر می‌رسه. دلیل این اتفاق اینه که لبه مستطیل وسط، در سمت راست و سمت چپ تصویر، کنتراست متفاوتی با پس‌زمینه داره.

کنتراست رنگ

 

یک مثال دیگه، مربع A و B در صفحه شطرنج زیره. باورتون میشه که A و B رنگ یکسانی دارند؟

رنگ‌ متفاوت صفحه شطرنج

محدودیت شماره ۲: تشخیص رنگ توسط ما، به شیوه نمایش بستگی داره

سه عامل وجود داره که می‌تونه روی تشخیص رنگ توسط چشم ما تاثیر بذاره.

  1. غلظت رنگ یا رنگ پریدگی (Paleness). به همون‌ اندازه که غلظت دو تا رنگ کمتر باشه، تفکیک کردنشون سخت‌تر میشه (بخش A شکل زیر).
  2. اندازه تکه‌های رنگی (Color Patch Size). هر قدر که تکه‌های رنگی کوچک‌تر باشند، سخت‌تر میشه از هم تفکیکشون کرد (بخش B شکل زیر)
  3. فاصله (Separation). شکل‌های رنگی با فاصله بیشتر، سخت‌تر از هم تفکیک داده میشن (بخش C شکل زیر).

تفکیک رنگ

 

محدودیت شماره ۳: گور رنگی

تعداد سلول‌های مخروطی در افراد کور رنگ کمتر از عامه انسان‌ها است. این افراد، کمتر از دسته سلول مخروطی دارند. کور رنگی به معنی عدم تشخیص رنگ نیست؛ افراد کور رنگ، قدرت تفکیک رنگ کمتری نسبت به بقیه دارند. دلیل این موضوع اینه که یک یا بیشتر از یکی از کانال‌های سوی رنگ‌ اون‌ها به‌درستی کار نمی‌کنه. به‌طور متوسط ۸ درصد از آقایون و ۰.۵ درصد از خانم‌ها کور رنگی دارند. عام‌ترین نوع کور رنگی، به دلیل درست کار نکردن کانال سوی رنگ قرمز-سبز هست. این دسته از کور رنگی باعث میشه افراد نتونند مشکی رو از قرمز تیره، آبی رو از بنفش و سبز روشن رو از سفید تفکیک کنند و تشخیص بدن.

برای تست کور رنگی، دو راه وجود داره. راه اول اینه که طرحتون رو سیاه و سفید کنید تا ببینید رنگ‌هایی که به‌کار بردید چقدر قابل تفکیک هستند رنگ‌های به‌کار برده شده در شکل زیر مناسب نیستند و ممکنه همه کاربرها نتونند به‌خوبی اون‌ها رو از هم تفکیک کنند.

تست کور رنگی با سیاه و سفید کردن تصویر

 

راه دوم برای تست کور رنگی، استفاده از وب‌سایت‌هایی هست که این کار رو انجام میدن. برای این کار می‌تونید از این وب‌سایت استفاده کنید یا توی گوگل عبارت website color blindess test رو جستجو کنید. البته برای Google Chrome و Firefox، افزونه‌هایی هستند که این کار رو می‌تونند براتون انجام بدن. در شکل زیر، یک نمونه از این تست رو انجام دادیم. اگر رنگ قرمز و سبز رو نمی‌تونید تشخیص بدید، ممکنه که کور رنگی قرمز-سبز داشته باشید.

تست کور رنگی با وب‌سایت

محدودیت شماره ۴: صفحه نمایش

کیفیت صفحه نمایش، یکی دیگه از عواملبه که در تشخیص رنگ توسط انسان تاثیر میذاره. بعنوان مثال، رنگ قرمز در گوشی‌های سامسونگ و اپل، متفاوت نمایش داده میشه. در سامسونگ یک مقدار قرمز به سمت نارنجی متمایل هست. همینطور،‌ وقتی که از کنار، به صفحه نمایش نگاه می‌کنیم، روشنایی کم یا زیاد میشه. روشنایی محیط هم یکی دیگه از عواملیه که باعث میشه بتونید تصویر صفحه نمایش رو خوب یا بد ببینید.

تست نور خورشید صفحه نمایش

 

چطور اثر محدودیت‌های سیستم بینایی رو کم کنیم؟

چهار محدودیت سیستم بینایی، معمولا از کنترل طراح‌ها خارجه و معمولا از کاربر به کاربر متفاوت هست. در ادامه، چند راه حل معرفی می‌کنیم که کمک می‌کنه درگیر این محدودیت‌ها نشیم.

  • رنگ‌ها رو با استفاده از نوع رنگ (Hue)، غلظت (Saturation) و روشنایی (Brightness) تفکیک بدیم. بهتره رنگ های همسایه از طیف نور سفید رو کنار هم استفاده نکنیم و مطمئن شیم کنتراست بین رنگ‌ها بالا است.
  • از رنگ‌هایی که بیشترین تفکیک رو به‌وجود میارن استفاده کنیم. این رنگ‌ها، همون رنگ های کانال سوی رنگ هستند که عبارتند از قرمز، سبز، زرد، آبی، سیاه و سفید.
  • از ترکیب رنگ هایی که افراد کور رنگ نمی‌تونند از هم تفکیک کنند استفاده نکنیم. تست کور رنگی رو با استفاده از روش‌هایی که بالاتر گفتیم انجام بدید تا از این موضوع مطمئن شید.
  • از رنگ به‌تنهایی استفاده نکنیم. برای ایجاد تمایز،‌ می‌تونید از ترکیب رنگ با المان‌های دیگه مثل ایکن‌ها استفاده کنید.
  • رنگ‌های متضاد رو کنار هم نشون ندیم. رنگ‌های متضاد، رنگ‌هایی هستند که در چرخه رنگ، روبروی هم قرار می‌گیرند؛ مثل قرمز و سبز، زرد و آبی، فیروزه‌ای و نارنجی. چرخه رنگ رو در بخش دوم روانشاسی رنگ‌ها توضیح میدیم.

رنگ‌های متضاد

 

جمع‌بندی

چشم انسان، در کنار نقاط قوت فراوان، نقاط ضعف و محدودیت‌هایی داره. برای ایجاد محصولی که حس خوبی در کاربر ایجاد کنه، باید با این محدودیت‌ها آشنا باشیم. چشم ما برای تشخیص کنتراست تصویر (لبه تصویر) طراحی شده و کمتر به روشنایی حساسه، توانایی ما برای تشخیص رنگ‌ها بستگی به این داره که چطور بهمون نشون داده میشن، بعضی از مردم کور رنگی دارند و در نهایت، صفحه نمایش و زاویه نگاه کردن به تصویر، بر روی دریافت رنگ‌ها تاثیر میذاره. این محدودیت‌های باعث میشن که انسان‌ها دنیا رو متفاوت از حالت واقعی که هست ببینند.

 

هومن عباسی، متخصص طراحی محصول دیجیتال و فارغ‌التحصیل رشته تعامل انسان با کامپیوتر است. او سابقه کار در شرکت‌های ایرانسل و دیجیکالا را در رزومه حرفه‌ای خود دارد. هومن عباسی، بنیانگذار DUXLab است و در کنار آن بعنوان مشاور و مدرس طراحی محصول دیجیتال مشغول به کار است.

دیدگاه‌ها

  • niloofar

    ۱۳۹۷-۱۲-۱۷

    مطالب خیلی جالب و مناسب دسته بندی و توضیح داده شدن. تنها ایرادی که به چشم من اومد این بود که بخش ترکیب سیگنال رنگ های مختلف کمی مبهم بود

    پاسخ

ارسال نظر